The art of LPAM Broadcasting Doe het eens met laag vermogen , een hoop plezier met weinig vermogen Broadcasting Low power & Low profile , the best way to stay on the air
Piraten zenders lijken tegenwoordig wel op een stuk gereedschap uit de koude oorlog , Hectowatts , Kilowatts , Megawatts Buizen van TH100's via 813's of 833's naar 4CX3000 en zwaarder . Op deze pagina zal ik laten zien dat het ook met een beetje minder mogelijk is , vermogens beneden de 5 watt draaggolf vermogen ofwel QRP zenders Op korte golf , maar ook op middengolf kun je soms ongeloofelijke resultaten boeken met enkele watt's , sterker nog met milliwatts. Ik heb al vele ontvangst rappoorten gekregen van luisteraars op afstanden van 100 tot 1000 Km met vermogens ver onder de 1 watt Onlangs nog de afstand Enschede , Berlijn met slechts 50 milliwatt in de 48 mtr band , let wel dit was dus in AM ! . en niet alleen korte golf , ook op de Middengolf is het goed mogelijk met een half watt of zo een middelgrote stad van geluid te voorzien Eigenlijk niets nieuws de oldtimers in de jaren 50 zaten meestal met een AL4 , een EL3 of een EL 84 "aan de band" En dit waren zelfoscilerende enkel buis zendertjes waar ook echt niet meer dan 2 tot 3 watt draaggolf vermogen uit kwam en toch werd er met dit kleine vermogen regelmatig ge-rapport hier vanuit Twente naar Drente , Groningen en Friesland . Een aantal maanden terug kreeg ik een ontvangst rapport uit Moskou , nee niet met een dikke zender maar met mijn kleine transistor zender met een enkele IRF 510 in de eindtrap . Iets van 12 watt draaggolf Ook op 48 mtr ooit eens gehoord in Belgie met een 2 watt zender en mijn 80 cm Magnetic Loop Antenne op de zolder . En met 400 milliwatt een S9+20 signaal neerzetten in Amsterdam en zelfs in Engeland of aan de Oostenrijkse grens is ook geen uitzonderlijke gebeurtenis . Ga mij dus niet vertelllen dat je minstens 500 watt moet stoken om gehoord te worden , want ik weet gewoon dat zoiets niet waar is. Ik ga hier een aantal kleine zenders beschrijven waarvan enkele al genoegen nemen met een 9 volts batterij als voedings bron.
Hoe klingt LPAM : Hier een opname gamaakt via de SDR op 5 Kilometer afstand van een 200 milli Watt LPAM zender: Als antenne is hier een draadje van 10 mtr lengte gebruikt op ongeveer 8 mtr hoogte in de tuin . |
Hier nog een opname , dit was met ongeveer 1 watt op 6300 Kc , deze opname is gemaakt in Noord Italie |
Hier nog een mooie opname , ook dit is ontvangen op de SDR receiver . Het gebruikte zendertje had een uitgangsvermogen van slechts 75 milli Watt draaggolf . De audio processing staat hier op 50 dB compress , atack 100 mSec en filter afsnij 4500 Hertz |
En deze opname bewijst dat het met nog minder kan , Vermogen is hier terug gedraaid naar 5 milli Watt !! Ondanks dat er nu geen audio compressie is toegepast is het signaal toch nog goed hoorbaar op de 5 km verder gelegen SDR ontvanger |
En dan hier het schema van het zendertje , gebruikt in dit experiment , er worden 3 transistoren gebruikt van het type BC 547 maar ook andere low power transistoren zijn hiervoor te gebruiken . als voeding gebruikte ik een 12 volt adapter , maar zelfs op een 9 volts batterij werkt deze LPAM zender al Met de 10 K potmeter wordt het goede werkpunt ingesteld voor de modulator , meet hiervoor de spanning tussen de beide transistoren en stel deze met die potmeter in op 50 % van de voeding spanning , met de 290 Pf afstem condensator kun je de frequentie instellen met de tweede afstem condensator regel je de antenne af op maximale afstraling En hier een foto van deze baby zender Hoewel ik dit ptoto type heb opgebouwd volgens de "Dead Bug " methode , kun je hem ook heel goed op een print of een stukje gaatjes board monteren , ik heb hiervoor even een print layout getekend , denk er even aan dat deze layout is getekend vanuit het boven aanzicht voor de bedradings zijde moet je de tekening even 180 graden gedraaid zien het gebruikte plaatje is 10 x 5 cm
En hier nog een tweede LPAM zender , hier wordt er gebruik gemaakt vsan een CD 4011 als oscilator op 18 volt haalde ik hier rond de 1 watt uit
Operating a transmitter in enemy territory , ( That's what pirates actually are doing ) , so hide not only the transmitter but also your antenna Uitzenden in vijandelijk gebied dat is wat piraten eigenlijk aan het doen zijn , zorg dat je onzichtbaar blijft dat geld dus ook voor de antenne . Bovenstaande low power zenders kunnen een behoorlijke reikwijdte hebben mits je een goede antenne gebruikt , dus hoog en lang zelf gebruik ik een Inverted L antenne van ruim 20 mtr . 8 mtr omhoog en dan 12 mtr horizontaal .. Soms heb je echter geen mogelijkheid om een dergelijke te spannen omdat er gewoon geen ruimte is of je wilt de zenderlokatie absoluut niet veraden door het gebruik van zichtbare en aandacht trekkende antenne constructie's . In dat geval zul je de toevlucht moeten nemen tot "onzichtbare constructie's" , draden op een zolder , gespannen over een perola , onzichtbaar gespannen op een balkon of langs een schutting . Of natuurlijk de onvolprezen Magnetic Loop Antenna welke eigenlijk overal geplaatst kan worden en zelfs geen hoogte nodig heeft . Probleem is natuurlijk dat deze antenne's een laag rendement hebben , gemiddeld zijn uitgezonden signalen van deze antenne's toch wel zo'n 10 dB lager zijn dan die van een goede buiten antenne . Daar is maar 1 ding tegen te doen , zorgen dat het zendersignaal zo'n 10 dB sterker is. Gelukkig is het voor LPAM niet zo heel moeilijk om het signaal 10 dB op te krikken . Om zoiets bij een 100 watt zender te doen zul je al een dikke Kilowatt moeten gaan stoken maar voor een 300 milliWatt zender is een 3 watt eindtrapje al voldoende om de gewenste 10 dB te halen . In het onderstaande eindtrapje heb ik een IRF 510 FET gebruikt welke afhankelijk van de insturing een vermogen kan leveren van 1 tot 10 watt Ruim voldoende om ook met een gecamoufleerde antenne vergelijkbare resultaten te halen als met de "kale"zendertjes en een goede buiten antenne . Het eindtrapje staat in klasse B
Hier het schema van een LPAM antenne tuner , bruikbaar tot ongeveer 5 a 10 watt , met deze tuner is zo ongeveer alles in afstemming te brengen als zend antenne , varierend van een lange draadantenne tussen de huizen , tot een spiraal matras , waslijn , dakgoot en een draadje van een meter of 8 De afstem condensator moet geheel geisoleerd worden opgesteld bv op een stukje perspex , plexiglas o.i.d. , ook moet er een niet metalen afstem knop worden gebruikt.

Mijn volgende project , niet meer echt LPAM maar wel nog steeds QRP.
In deze zender heb ik gebruik gemaakt van een IRF 510 als eindfet , deze wordt aangestuurd met een BD 135 mat daarvoor twee maal de BC547
als Oscilator en Buffertrapje , Aan de uitgang heb ik gebruik gemaakt van het bekande T filter voor de aanpassing naar 50 Ohm . Een T filter staat bekend om
zijn goede harmonischen onderdrukking , de tweede harmonische is al ruim 30 dB verzwakt . Dit zendertje heeft geen eigen modulator maar wordt gemoduleerd
door een kleine versterker , een watt of 5 - 7 is al ruim voldoende . modulatie d.m.v. een AF smoorspoel en twee elko's , voor de smoorspoel heb ik de secondaire wikkeling van een kleine voedings trafo gebruikt , de mijne was voor 12 volt 0,7 A maar iedere kleine trafo van 6 tot 18 volt is goed bruikbaar .
met deze zender haalde ik een output van ongeveer 4 - 5 watt draaggolf vermogen en met de door mij gebruikte versterker ( een uit een computer soundboxje )
haalde ik bij volle modulatie 16 watt PEP . Als voeding gebruikte ik een 12 volt 2A geschakelde adapter . het voordeel van deze geschakelde adapters is dat
ze een goed stabiele en bromvrije spanning leveren . Met deze zender en 8 mtr antenne draad , heen en weer gespannen op het balkon van de slaapkamer was het
signaal op de 5 km verder gelegen SDR ontvanger al een ruime S9+5 dB . de antenne draad was voorzien van een extra spoel om deze in resonantie te brengen
op de zendfrequentie .

Hier het schema en de opbouw van deze kleine QRP zender

Hier een opname welke ik gemaakt heb via de SDR receiver , dit was met de 8 mtr draadantenne op het balkon

Hoewel we in de eenentwintigste eeuw leven en de meesten van ons de Lamp alleen maar kennen als dat ding waar we
in het donker de krant bij lezen , werden vroeger "Lampen"ook gebruikt in radio's ,televisie's , versterkers en zenders .
Het nu volgende schema is speciaal voor die Oldtimers welke nog weten wat er bedoeld werd met een "Radio lamp " en dit stukje
techniek uit een grijs verleden ook werkelijk nog in werking hebben gezien. En voor de newbie's onder ons een unieke gelegenheid
een blik te werpen in een lang vervlogen stukje radio historie .
Vroeger was het leven van een radioreparateur eenvoudig , Als er weer eens een melding kwam "mijn radio doet het niet "werd je naar de klant gestuurd met
een doosje reserve lampen , een kniptang en een schroevendraaier ,Verder een spanningzoeker en een universeel meter.
ik kan me die tijd nog goed herinneren , wat ik altijd meenam waren de bekende standaard lampen , mooi in een koffertje achter op de fiets , ach het vervoer was in die dagen ook nog eenvoudig.
AZ1 , AZ4 , AZ 41 , EZ80 en 81 voor de voeding , dan de meest gebruikte "eindlampen" AL4 , EL3 , EBL1 , EBL 21 , EL41 en de EL 84 , mengbuizen waren ook vaak naar de eeuwige jachtvelden dus een AK2 , ECH 3 , ECH 21 , ECH41 en een ECH 83 hoorden ook beslist niet te ontbreken in de reparatie koffer . Verder nog een zooitje ongeregeld , dan een paar hoogfrequent en laagfrequent penthode's AF3 , EF9 , EF6 , EF22 , EF 41 , EBF 89 en met de komst
van de FM radio's natuurlijk de EC 92 , ECC 85 en niet te vergeten de beroemde EABC 80 . en behalve die E buizen natuurlijk ook de nodige U buizen
voor de toen nog alom gebruikte radio's zonder voedingstrafo met de 220 volt heel optimistisch direct aan het chassis , de aardlek schakelaar bestond nog niet , vandaar die spanningzoeker.
Dan een handjevol condensatoren want vooral de Wima's en niet te vergeten de bekende "negerkloten" ofwel die zwarte teercondensatoren maakten vaak sluiting plus een handjevol weerstanden , voor het geval dat. . Meer had je toen niet nodig om iedere radio weer tot leven te wekken.

Ik kwam ergens in een vergeten hoekje toch nog een paar buizen tegen , een doosje met PCF 80's EF80's een paar EL 84's plus nog een paar bijbehorende buisvoetjes en daaronder op de bodem van de doos ook nog een handvol enorme weerstanden en condensatoren , ja die waren groot in die dagen .
Toen kon ik het niet laten om hiermee toch nog eens een zendertje te gaan bouwen . Ik ben uitgegaan van het bekende "MOPA"principe
een MasterOscilator en een Power Amplifier . wel met slechts 1 buis de heel erg universele ECF 80 of PCF 80 een buisje wat in de late jaren 50 , vroege jaren 60
voor heel veel verschillende toepassingen en een heel leuk buisje om van alles en nog wat mee te bouwen . Vroeger , heel lang geleden heb ik die ECF 80
zelfs al eens gebruikt om een 27 Mc tranceivertje te bouwen , het triode deel als super reg detector / oscilator en het penthode deel als LF versterker
gevoed uit de triller omvormer van een ( buizen) autoradio lukte het werkelijk om met twee van die dingen tot op een kilometer afstand of zo verbinding
te maken tussen twee auto's
Het LPAM zendertje wat ik nu gebouwd heb leverd toch nog een 3.5 watt draaggolf vermogen op middengolf en laat zich probleemloos gebruiken
met de regelbare voeding welke een anode spanning kan geven van 50 tot 250 volt is het vermogen regelbaar van 0,3 tot 3,5 watt en bij vol vermogen
verkrijg ik een ruime S9+10 db op de SDR ontvanger .

Klik op de afbeeldingen voor een vergroting
Dan hier nog even het voedings schema , het bovenste schema is het standaard schema zoals werdt gebruikt in de meeste radio's van de jaren 50 en 60
met een EZ 80 of EZ 81 , dit type voeding leverd meestal een spanning tussen de 340 en 370 volt , onze LPAM zender moet dan ook worden aangesloten via
een weerstand om de spanning wat lager te maken

Het tweede schema is de door mij gebruikte regelbare voeding welke een instelbare spanning kan leveren tussen de 50 en 350 volt bij maximaal 60 mA
de gebruikte buis is een hoge stroom dubbeltriode van det type 6080 , deze werden oa. gebruikt in Tektronic osciloscopen als regelbuis

Het volgende project , Power Line Communication , Current Carrier Transmission ,
Mag Loop en andere onzichtbare antenne's

Nog meer LPAM geknutsel
Na het minimaliseren van het zender vermogen is nu de antenne aan de beurt . Omdat ik in de gezegende positie ben dat er redelijk dichtbij mijn lokatie een pracht van een SDR ontvanger aan het web hangt geeft dit me de mogelijkheid allerlei leuke antenne proeven te nemen . Met het tegenwoordige gebruik van het lichtnet als transmissie medium ( PLC toepassingen) en het oude Current Carrier systeem besloot ik het enorme vermogen van mijn 1 watt zender eens op van alles en nog wat los te laten om te zien of er op de SDR te zien is . Wie schetst mijn verbazing dat zelfs zonder buitenantenne maar met het RF in de waterleiding gepompt , het signaal daar op de SDR bijna net zo sterk doorkwam als met de afgestemde draad antenne . Wat bij deze experimenten duidelijk is geworden je , zeker voor LPAM niet altijd een flinke buitenantenne nodig is . Een bekend voorbeeld hiervan zijn bv. de oude draadloze telefoon sets uit de jaren 70 . Hier werd er
voor de handset een zendfrequentie gebruikt ergens in de 40 - 70 M/c terwijl de basis set werkte in het gebied van 1700 - 1600 Kc , waarbij het zend signaal
ook als Carrier Current het lichtnet als antenne gebruikte . Hoewel dit zendsignaal meestal niet verder door de bedrading ging dan het lichtnet in de woning zelf door de dempende werking van de spoelen in de verbruiks meter was het signaal met een goede ontvanger soms toch tot op verschillende kilometers afstand goed te ontvangen ondanks dat het effective uitgangsvermogen soms maar enkele tientallen milliwatts bedroeg . Met dit gegeven in mijn achterhoofd besloot ik het hieronder afgebeelde ecxperiment te doen . Hier bleek het 1 watt signaal van mijn test zender op ruim 5 km afstand goed hoorbaar was op de SDR ontvanger van de UT Twente

Het is wel raadzaam om dit soort experimenten alleen met LPAM of QRP zenders uit te voeren , het loslaten van vermogens van grotere vermogens kan enorme storingen veroorzaken in onze moderne elektronika . Probeer dus in geen geval het vermogen van die dikke SK 50 of VT kast op het lichtnet los te laten maar blijf beneden de 5 watt .

Hier een opname gemaakt met de SDR ontvanger van het signaal van de 1 watt zender belast met de aarde / waterleiding lus zoals op de onderste tekening |

Een goed werkende koppeling voor carrier current

Dit is een tuner voor Carrier Current uitzendingen . Omdat de hoogfrequent impedantie van het lichtnet heel laag is , in de meeste gevallen zelfs
onder de 1 Ohm moeten we de 50 zender uitgang omlaag transformeren , hiervoor gebruik ik de volgende schakeling .
Met de twee afstemcondensatoren zoeken we het goede resonantie punt , de tuner is bruikbaar van ongeveer 1800 tot 1000 Kc . Hij is ook bruikbaar
voor het gebied beneden de 1 Mc maar dan moet de primaire spoel bestaan uit 70 - 85 windingen ipv 60 wind
Denk er aan dat het secondaire gedeelte aan de 220 volt van het lichtnet hangt , gebruik dus goede scheidings condensatoren , ik heb hier een
tweetal 2 kilovolt type's gebruikt , de 2m2 weerstanden zorgen er voor dar er op deze condensatoren geen spanning blijft staan na het afkoppelen
een geladen condensator kan een flinke schok geven als je hem aanraakt door deze weerstanden lekt een eventuele rest spanning gelijk weg .
met behulp van de afstem meter is het gemakkelijk om de tuner goed af te stemmen op de zendfrequentie met de twee condensatoren , met de
aftakkingen op de secondaire spoel kies je eerst de hoogste output en ga dan de twee afstem condensatoren op maximaal afregelen

Nog meer kleine zenders

Hier nog twee kleine zenders , als eerste een kleine korte golf zender voor de 48 Mtr band , hier ben ik uitgegaan van de eerste ECF 80 Mg zender
Ik heb hier de oscilator op 3,2 M/c laten werken en de anodekring afgestemd op de tweede harmonische 6,4 M/c . Dit leverd nog voldoende spanning
om het penthode deel voledig uit te sturen , hier wordt ook een 2,5 tot 3 watt output gehaald , voldoende om in heel europa gehoord te worden.
Ter verbetering van de stabiliteit heb ik de voeding van het triode deel gestabiliseerd op 75 volt d.m.v. een drietal zener diode's . Met dit zendertje is een goed
signaal haalbaar tussen 6,2 en 6,5 M/c

de tweede zender is weer voor de middengolf , ook hier ben ik uitgegaan van het oorspronkelijke ECF 80 schema , alleen is hier het penthode deel
gebruikt als buffer/driver en wordt er als eindtrap een stevige EL 86 gebruikt waarmee een ruime 7 tot 9 watt output kan worden gehaald op Mg
Hou je van een stevig signaal en wil je niet gelijk met groot vermogen buizen gaan werken is deze zender een goede compromie tussen LPAM en MPAM
met een goede antenne is hiermee een reikwijdte van 25 - 35 Km haalbaar

Aansluitingen van de gebruikte buizen in onder en boven aanzicht

Voor een buizenman natuurlijk gesneden koek maar in onze tegenwoordige halfgeleider tijd is het mischien even wennen , de aansluitingen van
IC's worden getekend gezien van af de bovenkant tegen de klok in , de aansluitingen van buizen worden getekend van de onderkant met de klok mee .
Dat is natuurlijk wel zo handig , als je de buizenvoeten op een chassis monteerd tel je de aansluitingen met de klok mee .
Als je echter zoals ik doe , de oude 1930 montage methode gebruikt zul je de aansluitingen net als halfgeleiders tegen de klok in moeten tellen .
In de oude tijd en dan heb ik het inderdaad over de tijd van rond 1930 was het gebruikelijk om de verschillende onderdelen met houtschroeven
op een plank te monteren en daarna de bedrading daartussen aan te leggen . Ik heb ook deze manier toegepast , alleen gebruik ik geen
plank maar soldeer ( of schroef ) ik de voetjes ed. op een stuk blanke printplaat dat scheelt weer een hoop gaten boren .
Alleen is het nu soms lastig om geen vergissingen te maken met het "achterste voren " tellen van de buis aansluitingen . Daarom heb ik voor jullie maar een
onder en boven aanzicht getekend van de buisaansluitingen van de gebruikte buizen , hopelijk maakt dat het monteren iets eenvoudiger .

Twee lampen , 6 watt voor MG , 76 of 48 mtr

Het nu volgende zendertje is ook weer een tweetraps MOPA zender alleen zijn hier 2 buizen gebruikt . Als oscilator heb ik een 6AU6 gebruikt
maar met een EF 91 , EF 92 of vergelijkbare buis werkt het net zo goed . Als tweede buis heb ik gekozen voor de EL86
Een EL 84 doet het op deze plek ook wel , alleen haalde ik daarme iets minder vermogen . Met de EL 86 haalde ik in de proefschakeling een ruime 6,5 watt
met een EL 84 lag het haalbare vermogen ergens tussen de 5 en 5,5 watt . Opvallend was de stabiliteit van de VFO , verloop ruim minder dan 100 hertz tijdens het opwarmen waarna de frequentie binnen 10 - 15 hertz constant bleef
Het schema en de foto's laten duidelijk de opbouw zien , tevens heb ik de spoelgegevens er bij gedaan voor zowel Mg als voor meerdere KG banden.
Op de 42 en 48 mtr band werkt de oscilator ook als frequentie verdubbelaar , het rooster/kathode deel oscileert hier op de halve frequentie in de
3 tot 3,5 Mc band , de anode is dan afgestemd in de 6 - 7 Mc band waarbij er voldoende sturing overbleef om de EL 86 goed aan te sturen .

Hier een opname gemaakt via de SDR van deze 6 watt zender , bij deze test de sound processor op max gezet Multiband op compress 93% , Naband op Limit 4,3x 77,7 % doorlaat band op 4500 Hertz , mod diepte 95 % |

Hierboven een detail foto van de acilator spoel en de 50 PF afstem condensator |
Hierboven zien we de tankspoel , aan de onderzijde de 5 windingen voor de 40 Ohm uitkoppeling De afstemcondensator is een philips type uit een 50 - 60ér jaren radio |
| Hier de zender in front aanzicht , geheel links een apart "hok" voor de oscilator spoel en fijnregel condensator waarmee de frequentie ongeveer 30 Kc kan worden afgestemd De 6AU6 zit in een afgeschermde buishouder
| Hier een detail opname van de schakeling tussen de twee buizen , duidelijk zichtbaar spoel L2 , gewikkeld op een stukje van een 11 mm lijmpatroon links van de EL 86 nog duidelijk zichtbaar de parasieten stopper , een 10 windingen spoeltje om een 100 Ohm weerstandje
| Hier nog een keer een duidelijke foto van dit parasieten stoppertje , dit mag in geen enkele eindtrap ontbreken , met of zonder zul je op het eerste gehoor geen verschil merken , maar als je het uitgangs signaal zonder dit stoppertje op een spectrum analyser gaat bekijken , ziet het signaal er niet meer uit en zijn er diverse spike's te zien soms wel tot boven de 500 M/c